Széchenyi igyekszik teljesíteni kötelességét, és buzgóságát a trón és a haza javára fordítani, amelyek virágzását megjelent négy művével kívánja előmozdítani. A cenzúrát Drescher Frigyestől megszerezte, művei sem a legfelsőbb szándékokkal, sem a meglévő törvényekkel nem álltak ellentétben. Előző napi hazaérkezte után döbbenten tapasztalta viszont, hogy kéziratának nyomtatása megakadt.
Előző műveiben semmilyen veszélyes elv nem volt, megfontolt módon készültek, mint a nyomtatás alatt lévő kézirat. Tartalmában a korábbi munkáinak a folytatása, ugyanazokkal az elvekkel.
Nem üres szerzői hiúság vagy a dicsőség utáni vágy vezérli. Fájdalmát csak fokozza az a körülmény, hogy azok közé fogják sorolni, akiknek elvei ellentétesek a törvényes renddel. Ha a közvélemény elítéli, elveszti a lehetőséget, hogy a legmagasabb trónnak és a közjónak szolgálatot tegyen.
Kéri a nádort, vegye fontolóra azt a lehetőséget, hogy kézirata kapcsán, valamilyen félreértés történt. Az a cenzor, aki először átengedte a könyvet, most megtiltja a nyomtatás folytatását. Kéri a nádort, hogy vizsgálja felül az esetet.
Serenissime Caesareo Regie Haereditarie, Archidux Austriae et regni palatine, domine mihi benignissime!
Dum recto progrediendo tramite magnum illud, dulceque boni civis explere conabar munus, quod zelum omnem in emolumentum throni et patriae cogit quodve benigna prosecutum consideratione Serenitatis Vestrae C. R.[1] approbationem premium nulla obliterandum adversitate retulit, nihil mihi magis corde fuit, quam cuncta venerari instituta, horumque maiorem floram opusculis meis adusque in quatuor tomis[a] editis promovere, sique concivium animis ultro acceptabilia reddere: praescriptam manuscriptorum meorum censuram per gremiale excelsi dirigentis dicasterii individuum Fridericum Drescher[b] obtinui, et nullo habito obice adusque idearum novae legislationis divulgatione aliquantam publicae opinionis partem conaminibus meis favere senseram. Que cum nec altissimis intentionibus neque praevigentibus legibus adversarentur, imo praeconceptam coordinationem privata opinione tantisper expendendo, omnimodam avisae constitutionis confirmationem unicum veri hungari desideriorum prosequerentum scopum attonitum me heri[c] ex itinere reducem obsignati mei manuscripti propedilique ulterioris typi benigna dispositio excepit, doloremque exinde conceptum ne quidem benignissimi ad me de dato 21. Iunii anni currentis dimissi ordines[d] sufferre poterant.
Periculosis ausibus, iure damnatis principiis aut inconsultis crisibus praemissos meos libros scatere, nec aulica censura nec maximus orbis censor, publica opinio adusque pronunciavit, neo imprimendum pari placida methodo, de evehendis in laetius et altius patriae institutis disserens post innumeras censurae literas, nullam sive regiminis sive regnicolorum amatis ideis vim infert, meliorationes, augmentanda salutis publicae media proponit. Manuscriptum hoc continuationem priorum opusculorum redolet, eademque priora principia tacentibus excelsis dicasteriis probata continet, eodem censore, eodem modalitate, relate ad priora sub oculis quasi excelsi dicasterii consensu approbata facultatem typi obtinuit, at adeo iudicium de hocce ferendum priora etiam a longiori tempore proprietatem publici constituentia ferire debeat.
Non me vana gloriae auctoris tenet cupido, non huius causam ago, dum coram S. V. C-R.[2] dolorem meum ex his benignis ordinibus conceptum hisce humillime de genu exponerem.
Auget dolorem hunc circumstantia illa, quod facto hoc ad notitiam vulgi fama volante perventuro, me opinione publica ad eorum classem locatum iri praemetuam, quorum principia recto ordini et altissimis intentionibus adversa sunt, quo semel opinione publica damnatus me vires et modus in futurum prout ardentissime cupio altissimo throno et bono publico prodesse deficient.
Accedit his consideratio, quod benigna haec ordinatio apud regnicolas nunc in congregationibus suis de libertate proeli et aliis publico politicis objectis instructiones elaborantes ovo nostro, quo saluberrimae saepe ordinationes sinistram interpraetationem excitatura sit, quam factis verbis aut cogitationibus meis evitare semper studui, si videlicet eisdem innotuerit, quod ille etiam, qui benigna S. V. C.-R.[3] declaratione id, quod partium suarum erat, explevit, non solum impedimenta experire cogatur, verum minus gratis etiam consectariis expositus esse possit.
Si Vrae Caeo[4] Regiae benignitati ac sapientiae hucusque semper felix illud temperamentum in obiecto proeli successit, ne differentia, quae inter praevigentes hac in parte ordines ac desideria temporis, quo vivimus obtinet, in oculos nimium incidat. Hac benignitate itaque animatus ex supra deductis motivis humillime oro: dignaretur S. V. C. R.[5] obtutu ex illo, quod circa sequestratum meum manuscriptum error subversari videatur, quodve censor ille gremialis dirigentis dicasterii, qui anteriores tomos severe limando rigorem omnem in praesenti adbibens, post divulgationem operis pari, prout nunc responsionis oneri subsit, ulteriorem interdicti operis mei impressionem, quae via dicasterialis revisionis serotina foret, clementia illa praecelsa, cuius innumera gens nostra veneratur patriotica exempla, novitus admittendum benigne disponere.
Qui benignitati S. V. C. R.3 ima cum submissione me devovens iugi cum subiectione emorior S. V. C. R.3 humillimus servus.[6][e]
[1] Caesareo Regiae
[2] Serenitatem Vestram Caesareo-Regiam
[3] Serenitatis Vestrae Caesareo-Regiae
[4] Vestrae Caesareo
[5] Serenitas Vestra Caesareo Regia
[6] A fogalmazványt Drescher Frigyes írta le.
[a] Széchenyi korábban megjelent művei: Lovakrul (1828), Hitel (1830), Világ (1831) és Magyar Játékszínrül (1832).
[b] Drescher Frigyes a Központi Könyvvizsgáló Hivatal cenzora.
[c] Széchenyi június 24-én érkezett Pestre, az előző napokon Győrben, Cenken és Bécsben volt. SzIN 4. 272.
[d] A nádor 1832. június 21-i rendelete, amelyben megtiltotta a Stadium további nyomatását, és elrendelte a kézirat lepecsételését. Ugyanakkor vizsgálatot indított Drescher ellen. A Stadium kiadásának történetéről bővebben: Viszota 1905.
Viszota Gyula: A Stadium megjelenésének története. In: Gróf Széchenyi István munkái 2. Stadium, A’ Kelet népe, politikai programmtöredékek. Szerk. Szily Kálmán. Budapest, 1905. V–XXXIV.
[e] A Bártfai által közölt fogalmazvány keltezetlen, de a levél tartalmából kiderül, hogy 1832. június 25-én íródott.
Ajánlott hivatkozás:
Széchenyi István József főhercegnek, Pest, 1832. június 25. S. a. r. és jegyz.: Czinege Szilvia. Közli: Széchenyi István levelezése. Digitális kiadás. Szerk. Czinege Szilvia–Fónagy Zoltán. https://szechenyilevelezes.abtk.hu/ További hivatkozásnál rövidítve: SzIL–Digit.